Van garen tot kunstambacht: zo ontstaat een handgemaakt tapijt

Een tapijt is veel meer dan alleen een lap stof onder onze voeten. Het vertelt verhalen, draagt eeuwen traditie in zich en wordt met indrukwekkend geduld gemaakt – stap voor stap, knoop voor knoop.

In dit blogbericht nemen we je mee op reis door het volledige ontstaansproces van een handgemaakt tapijt.

1. De keuze van de materialen 

Nog voordat er één knoop is gelegd of één draad is geweven, komt de keuze van de juiste materialen aan de beurt. Die bepalen de kwaliteit, de levensduur en het karakter van het tapijt.

🐑 Schapenwol

🌱 Viscose of bamboezijde

🌾 Katoen

🐛Zijde

🟡 Jute

🌿 Hennep

In ons Blogbericht: Materialen en verven lees je meer over de voordelen van de afzonderlijke materialen en ontdek je hoe het garen met natuurlijke materialen wordt geverfd.

 

2. Geweven of geknoopt?

De eerste handgemaakte tapijten ontstonden in Centraal-Azië, om heel praktische redenen. Nomaden leefden met hun schaapskudden in de bergen en weefden, uit de wol van hun dieren, de eerste tapijten, op zoek naar comfort, warmte of juist schaduw. De tapijten vormden een warme isolatie op de koude tentbodems en maakten het zitten en eten op de grond behaaglijk. Op erg zonnige dagen werden tapijten echter ook als tentdoek gebruikt, ter bescherming tegen de hete zon.

Maar al snel werden ze meer dan alleen een praktische metgezel – ze groeiden uit tot waardevolle, decoratieve kunstwerken die schoonheid, traditie en handel met elkaar verbonden.

Handgemaakte tapijten laten zich in principe in geweven en geknoopte tapijten onderverdelen. 
Inmiddels bestaan er weliswaar nog enkele andere productiemethoden (bijv. tufting of loom), die zijn ontstaan als antwoord op de gedaalde verwachtingen rond de levensduur en de kwaliteit van een tapijt. Wij richten ons hier echter op de twee oorspronkelijkste en meest traditionele soorten tapijt.

Met het juiste materiaal in handen begint de eigenlijke vervaardiging. Daarbij zijn er twee centrale technieken: het weven en het knopen

Het tapijtweven

Het weven van tapijten behoort tot de oudste methoden om een tapijt te maken. 
Weven kost, vergeleken met knopen, aanzienlijk minder materiaal en tijd.
Daarom waren geweven tapijten al heel vroeg wijdverbreid en gelden ze als de voorlopers.

Bij het weven worden eerst de kettingdraden – de verticale basisdraden die het tapijt stevigheid geven – op een weefgetouw gespannen.
Daarna wordt de inslagdraad – de draad die het patroon en de stevigheid van het tapijt bepaalt – met de hand afwisselend over en onder de kettingdraden door geleid.

Een bijzonder kenmerk van handgeweven tapijten is dat ze geen pool hebben – dat betekent dat ze, anders dan handgeknoopte tapijten, geen hoog en zacht oppervlak hebben, maar eerder vlak en ruw aanvoelen.

Afhankelijk van de provincie en het gebruiksdoel van het tapijt hebben zich verschillende weeftechnieken ontwikkeld.
Bij het traditionele weven ontstaat een vlakke, stevige pool die aan beide zijden bruikbaar is, doordat voor- en achterkant er precies hetzelfde uitzien. 
Precies zo ontstaat een kelim tapijt - vast heb je er ook al eens van gehoord!

Naast de wellicht bekendste klassieker onder de geweven tapijten zijn er nog meer prachtige geweven tapijtsoorten, zoals bijvoorbeeld Aubusson / Gobelin, of Soumak tapijten.

Het knopen 

Handgeknoopte tapijten worden op een speciaal frame, het zogenoemde knoopgetouw vervaardigd. Dat wordt, afhankelijk van de breedte die het tapijt later moet krijgen, telkens opnieuw individueel voorbereid.

De pooldraad wordt in de kettingdraden geknoopt – elke knoop een pixel in het ontstaande patroon. Is een rij klaar, dan wordt de inslagdraad ingetrokken en met een metalen kam stevig aangedrukt.Net als bij het weven worden eerst de verticale kettingdraden op het knoopgetouw opgespannen. Daarbij is het heel belangrijk dat ze strak blijven staan, zodat het tapijt later geen golven of oneffenheden krijgt. 

Nu volgt de belangrijkste stap:

De eigenlijke pooldraad – dus dat wat later het oppervlak van het tapijt vormt – wordt met de hand ingeknoopt. Elke afzonderlijke knoop wordt stevig aangetrokken en zo ontstaat, knoop voor knoop, het gewenste patroon, precies volgens het ontwerp of juist helemaal vrij geïmproviseerd.
Zodra een rij volledig geknoopt is, wordt de inslagdraad ingeweven - afwisselend over en onder de gespannen kettingdraden door geleid en vervolgens met een metalen kam dicht tegen de knopen gedrukt. Zo wordt gewaarborgd dat de knopen recht en stevig op de juiste plek zitten en er een dichte structuur ontstaat. De kettingdraad geeft de knopen, en daarmee het tapijt dat ontstaat, extra houvast en stevigheid.

Afhankelijk van de provincie, het design en het gebruiksdoel hebben zich verschillende knoopsoorten ontwikkeld.

In ons Blogbericht: Alles over het knopen hebben we over dit onderwerp de knoopsoorten, -technieken en hun bijzonderheden al beschreven.

3. Het design – tussen traditie en moderniteit

Vroeger kon je aan bepaalde patronen en symbolen aflezen uit welk land, welke stad of zelfs welk dorp een tapijt kwam. 

Traditioneel werden patronen op speciale sjablonen – zogenoemde patroonplaten – met de hand voorgetekend en vervolgens geknoopt, en vaak van generatie op generatie doorgegeven.
Eenvoudigere tapijten van nomaden, zoals bijvoorbeeld een Gabbeh, werden ook helemaal vrij naar eigen creativiteit zonder knoopsjabloon geknoopt.
Tegenwoordig worden tapijtpatronen daarentegen meestal digitaal ontworpen, geprint en als knoopsjabloon achter het knoopgetouw gemonteerd.

Hier hebben we al uitgebreid over de meest voorkomende patronen en hun betekenissen geschreven.

4. De afwerking – nu komt de ware schoonheid tot haar recht

Nadat het tapijt van het knoopgetouw is gesneden, worden de kanten geketterd en de franjes geknoopt. Zo wordt voorkomen dat het tapijt weer uitrafelt.

Het Finishing is de laatste en belangrijkste stap in de vervaardiging van een tapijt, al wordt het belang ervan vaak onderschat.
Pas nu komt het ware gezicht, oftewel de ware schoonheid van het tapijt, tevoorschijn.

De pool wordt eerst gelijkmatig op de gewenste poolhoogte geschoren, want tijdens het knopen wordt het garen vrij lang gelaten om het te kunnen knopen.
Daarna wordt het tapijt minstens één keer met vetherstellende natuurzeep gewassen. 
Vervolgens wordt het tapijt in de zon gelegd om te drogen en de kleuren te fixeren.

In de laatste stap worden, afhankelijk van design en stijl, bepaalde delen van de pool met de hand met een schaar bijgeknipt. Zo komen accenten in het patroon extra naar voren en krijgt de pool van het tapijt een fascinerende structuur en een bijzonder gevoel onder je hand.
Deze bijzondere vorm van finishing kun je vooral bij onze designtapijten ontdekken.